Togu Balık kazıları Türk tarım tarihini 100 yıl geriye taşıdı

Ahmet Taş | Acil Host

TUUL VADİSİ, MOĞOLİSTAN — Moğolistan’ın Tuul Vadisi’ndeki Togu Balık kazılarında belirlenen 14 kilometrelik sulama kanalı, Dokuz Oğuzların planlı tarım yaptığını ve bu geçmişin Uygurlardan yaklaşık 100 yıl önceye uzandığını ortaya koydu.

Türk İşbirliği ve Koordinasyon Ajansı Başkanlığının desteğiyle yürütülen çalışmalar, yazılı kaynaklarda adı geçmesine rağmen konumu uzun süre belirlenemeyen Togu Balık’ın yalnızca madencilik ve metalürji merkezi olmadığını gösterdi.

Antik buğday tohumları, sulama ağı, saray kalıntıları, üretim fırını ve boy damgaları; kentte yerleşik yaşamın, tarımsal üretimin ve örgütlü şehir ekonomisinin birlikte geliştiğine işaret etti.

Togu Balık sekiz yıllık araştırmayla belirlendi

Kazılar, Türk Arkeoloji ve Kültürel Miras Enstitüsü, İzmir Katip Çelebi Üniversitesi ve Moğolistan Bilimler Akademisi ortaklığında, 30 kişilik multidisipliner bir ekip tarafından sürdürülüyor.

Projenin koordinasyonunu Türk Arkeoloji ve Kültürel Miras Enstitüsü Başkanı ve İKÇÜ Sosyal ve Beşeri Bilimler Fakültesi Dekanı Prof. Dr. Şaban Doğan yürütüyor.

Doğan, kentin belirlenmesine yönelik çalışmaların sekiz yıllık bir araştırma sürecine dayandığını aktardı. Yazıtlarda ve Çin kaynaklarında adına rastlanan Togu Balık’ın yeri daha önce kesin olarak bilinmiyordu.

Hermen Denj alanında yürütülen önceki araştırmalarda bölge Kitan yerleşimi olarak değerlendirilmiş, ancak alanda bulunan Uygur dönemi seramikleri ve surların mimari özellikleri farklı bir tarihlemeye işaret etmişti.

Kazı ekibi, saray yapısının duvar altlarında ortaya çıkarılan buluntuların Türk dönemine ait olduğunu belirledi. Doğan, Kitan yerleşimleri üzerine çalışan akademisyenlerle verilerin paylaşılmasının ardından alanın Togu Balık olduğu konusunda bilimsel uzlaşı sağlandığını söyledi.

Togu Balık’ın tespiti, yazılı kaynaklarda geçen bir yer adının arkeolojik verilerle eşleştirilmesi açısından da önem taşıyor. Araştırmada mimari kalıntılar, seramik buluntuları, bitki örnekleri, hayvan kemikleri, kaya işaretleri ve arazi yapısı birlikte değerlendirildi.

Böylece kentin yalnızca tek bir buluntu grubuna dayanılarak değil, farklı disiplinlerden elde edilen verilerin karşılaştırılmasıyla tanımlandığı bildirildi.

14 kilometrelik sulama ağı haritalandırıldı

Kazıların üçüncü sezonunda yapılan drone destekli arazi taramalarında, Tuul Nehri’nden tarım alanlarına su yönlendirmek amacıyla oluşturulduğu değerlendirilen yaklaşık 14 kilometrelik kanal sistemi tespit edildi.

Kanal kalıntılarının geniş bir üretim alanını besleyecek biçimde planlanmış olması, kentte düzenli ve örgütlü tarım yapıldığı görüşünü güçlendirdi.

Jeoarkeolojik araştırmalar kapsamında 45 sondaj çalışması gerçekleştirildi. Botanik incelemelerde bölgede 124 damarlı bitki türü kaydedilirken, geçmişte ekimi yapıldığı değerlendirilen dört farklı antik buğday türüne ait tohumlar bulundu.

Doğan, tahıl kalıntılarının ardından belirlenen sulama kanallarının kentin ekonomik yapısına ilişkin yeni bir tablo ortaya çıkardığını belirtti.

Kazı ekibine göre bulgular, bozkır toplumlarının yalnızca hayvancılık, madencilik ve hareketli yaşam biçimiyle açıklanamayacağını; bazı merkezlerde tarımsal üretimin de şehir ekonomisinin temel unsurlarından biri olduğunu gösteriyor.

Su kanalının güzergâhının nehir yatağı ile tarım yapılabilecek düzlükler arasında ilerlemesi, altyapının doğal eğimden yararlanılarak oluşturulduğu değerlendirmesini gündeme getirdi.

Kanalın tamamının aynı dönemde kullanılıp kullanılmadığı ve farklı aşamalarda genişletilip genişletilmediği ise gelecek çalışmalarla netleştirilecek.

Tarım geçmişi Uygurlardan önceye uzandı

Türk tarih yazımında gelişmiş ve planlı tarımsal üretim çoğunlukla Uygur dönemiyle ilişkilendiriliyordu. Togu Balık’ta belirlenen sulama sistemi ve buğday tohumları ise bu üretim modelinin Uygurların öncülü kabul edilen Dokuz Oğuzlar döneminde de uygulandığına ilişkin arkeolojik veri sundu.

Doğan, söz konusu bulguların planlı tarım geçmişini yaklaşık 100 yıl daha erkene taşıdığını ifade etti.

“Uygurlarla başlattığımız o çağın modern tarımı, aslında Uygurlardan 100 yıl daha erkene, onların öncülü olan Dokuz Oğuzlara uzanmış oldu.”

Kazı ekibinin değerlendirmesine göre 14 kilometrelik kanal, yalnızca küçük ölçekli bir üretim faaliyetinden değil, suyun belirli alanlara yönlendirildiği ve tarım arazilerinin planlandığı kapsamlı bir altyapıdan söz edilmesini mümkün kılıyor.

Saray kompleksi ve üretim alanları ortaya çıkarıldı

Kentin güneydoğusunda bulunan surlarla çevrili saray kompleksinde sütun altlıkları ile ana giriş kapısı gün yüzüne çıkarıldı. Yapının girişinin doğrudan Tuul Nehri’ne yönelmesi, saray ile nehir arasındaki ulaşım ve kullanım ilişkisinin araştırılmasına imkân sağladı.

Surların içinde sarayın müştemilatı olduğu değerlendirilen küçük yapılar da belirlendi. Botanik uzmanlarının incelemelerinde, bölgeye dışarıdan getirildiği düşünülen süs bitkilerine ait kalıntılara ulaşılması, saray çevresinde estetik düzenlemelere önem verildiği şeklinde yorumlandı.

Kazılarda ayrıca seramik, tuğla ve kiremit üretiminde kullanıldığı değerlendirilen bir fırın ortaya çıkarıldı. Fırının küllü katmanında çok sayıda hatalı üretim parçası ile seramik kalıntısı tespit edilmesi, kentte yerel imalat yapıldığını gösteren veriler arasında yer aldı.

Saray kompleksi ile üretim alanlarının aynı kent dokusu içinde bulunması, idari yapı ile ekonomik faaliyetler arasındaki ilişkiyi incelemek açısından da veri sağlıyor.

Sütun altlıklarının yerleşimi, kapı düzeni ve müştemilat yapıları üzerinden kompleksin kullanım evrelerinin belirlenmesine yönelik mimari incelemeler devam ediyor.

Boy damgaları kentin kimliğini destekledi

Şehri çevreleyen dağlarda yürütülen yüzey araştırmalarında bir kaya yazıtı, çok sayıda petroglif ve boy damgası bulundu.

Araştırma ekibi, damgaların Dokuz Oğuz boylarıyla ilişkilendirilmesini kentin tarihsel kimliğini destekleyen temel kanıtlardan biri olarak değerlendirdi.

Hayvan kemikleri üzerinde yapılan incelemeler, kent sakinlerinin beslenmesinde küçükbaş evcil hayvanların öne çıktığını; geyik ve domuz gibi av hayvanlarının da tüketildiğini gösterdi.

Kutlu alanlarda bulunan yanık kemik parçalarının ise defin gelenekleri ve yakma ritüelleriyle bağlantısının belirlenmesi amacıyla laboratuvar analizleri sürüyor.

Bu bulgular, Togu Balık’ın tarım, hayvancılık, madencilik, zanaat üretimi, yönetim ve inanç pratiklerinin birlikte görüldüğü çok yönlü bir kent merkezi olduğunu ortaya koyuyor.

Araştırmalar yeni sezonlarda sürecek

Kazı ekibi, sulama sisteminin yapım tekniği, kullanım dönemi ve hangi tarım alanlarını beslediğine ilişkin daha ayrıntılı veriler elde etmek için jeoarkeolojik ve botanik çalışmalarını sürdürecek.

Antik buğday tohumlarının laboratuvar incelemelerinin de bölgede yetiştirilen ürünlerin türü, üretim koşulları ve beslenme düzeni hakkında yeni bilgiler sağlaması bekleniyor.

Togu Balık’ta elde edilen sonuçlar, Türk topluluklarının bozkırdaki ekonomik ve yerleşik yaşamına ilişkin mevcut değerlendirmelerin yeniden ele alınmasına zemin hazırlıyor.

Özellikle sulama altyapısının ölçeği, Dokuz Oğuzların yalnızca geçici üretim faaliyetleri yürütmediğini, su yönetimine dayalı planlı bir tarım sistemi kurduğunu gösteren başlıca bulgu olarak öne çıkıyor.

AcilHost.Net